مسائلى دربارهء امتهاى هفتگانه گذشته آمده كه در اصل مقدمهء بخش دوم است . در ميان بخش دوم و سوم نيز دو فصل دربارهء تعيين تاريخ نزد امتهاى مختلف درج شده است . اين كتاب نخست بار در سال 1810 همراه با ترجمه توسط مستشرقى با نام ساكى چاپ شد . بار ديگر دخويه آن را در سال 1894 چاپ كرد . چاپهاى بعدى در مصر و بيروت مكرر صورت گرفته است . « 1 » كتاب كوچكى كه به عنوان بخشى از كتاب بزرگ اخبار الزمان مسعودى چاپ شده مورد ترديد جواد على قرار گرفته است . « 2 » ابوالفرج اصفهانى ( 284 - 356 ) ابوالفرج على بن الحسين بن هيثم قُرَشى اموى از نسل هشام بن عبد الملك ، يكى از برجسته‌ترين مؤلفان مسلمان در ثبت تاريخ ادب عربى و نگارش مواد تاريخى مهم در تاريخ فرهنگ در تمدن اسلامى است . ابن نديم كه خود از معاصران اوست ، از وى ياد كرده و از برخى از آثارش نام برده است . « 3 » اثر تاريخى محض او مقاتل الطالبيين است . اما كتاب الاغانى وى نيز كه شرح حال شاعران و آوازه خوانان است ، سرشار از نقلهاى تاريخى حوادث صدر اسلام است . در آنجا ، به مجرد آن كه نام بزرگى سوژه سخن مىشود ، شرحى تاريخى از حوادثى كه پيرامون وى رخ داده و او در آنها مشاركتى داشته آمده است . كتاب اغانى يكى از بهترين آثارى است كه از قرون نخست هجرى در فرهنگ مكتوب اسلامى برجاى مانده و از نظر ادبى و تاريخ ادب عربى ، قابل مقايسه با هيچ اثر ديگر نيست . ابوالفرج رساله‌هاى كوچكى مانند كتاب ادب الغربا ء و كتاب الديارات دارد كه هر دو به چاپ رسيده است . برخى از مشايخ وى عبارتند از : ابوبكر بن دُرَيْد ، ابوبكر بن الانبارى ، محمد بن جرير طبرى ، جعفر بن قدّامه . « 4 » نگاهى اجمالى به كتاب مقاتل الطالبيين وى كه شرحى از احوال كشته شدگان آل ابى طالب است ، گرايش شيعى وى را نشان مىدهد . اين مسأله ، با توجه به اموى بودن او در نسب شگفت‌انگيز است . با اين حال ، تشيع او ، نوعى تشيع عراقى و شبه معتزلى است نه تشيع امامى . ابن عماد كاتب نوشته است : و من العجائب أنه مروانى يتشيّع . « 5 » اين گرايش معتدل او سبب شده تا وى اخبار فراوانى را نقل كند كه بدون تعصب مذهبى ارائه شده است .

--> ( 1 ) . نك : منهج المسعودى ، صص 101 - 102 ( 2 ) . موارد تاريخ السمعودى ، ص 7 ( 3 ) . الفهرست ، صص 127 - 128 ( 4 ) . نك : ابوالفرج الاصفهانى و كتابه الاغانى ، صص 62 - 69 ( قاهر ، دارالمعارف ) ( 5 ) . شذرات الذهب ، ج 3 ، ص 19